Παραϋπνίες

Ως παραϋπνίες ορίζονται ανεπιθύμητες συμπεριφορές που συμβαίνουν κατά τη διάρκεια του ύπνου ή κατά την έναρξη του ύπνου ή κατά τη διάρκεια ατελούς αφύπνισης από τον ύπνο. Συχνά δυστυχώς είναι βίαιες συμπεριφορές κατά τη διάρκεια των οποίων ο ασθενής δεν έχει επίγνωση του τι κάνει με συνέπεια να αυξάνει η πιθανότητα να προκληθεί τραυματισμός στο άτομο που κοιμάται, τον παρακοιμώμενο ή και στους δύο.Συχνά επίσης οδηγούν σε κατακερματισμό του ύπνου, άγχος στο άτομο και στο οικογενειακό του περιβάλλον και γενικότερα μειωμένη λειτουργικότητα κατά τη διάρκεια της ημέρας.

Ανάλογα σε ποιο στάδιο ύπνου εμφανίζονται οι παραϋπνίες διακρίνονται στις παραϋπνίες NREM που συμβαίνουν σχεδόν πάντα στο στάδιο Ν3 του NREM ύπνου (στάδιο βραδέων κυμάτων), λιγότερο συχνά στο στάδιο Ν2 και η συχνότητα εμφάνισης είναι επομένως μεγαλύτερη στο πρώτο μισό της νύχτας. Οι παραϋπνίες στο στάδιο REM του ύπνου συνήθως σχετίζονται με το ονειρικό περιεχόμενο ενώ σπάνια υπάρχουν ασθενείς που παρουσιάζουν παραϋπνίες χωρίς προτίμηση σε αμφότερα τα στάδια ύπνου.

Συγχυτικές αφυπνίσεις – Υπνοβασία 
Πρόκειται για διαταραχές του ίδιου φάσματος με άλλη ένταση.

Οφείλονται σε αδυναμία του εγκεφάλου να βγει από στάδιο NREM ύπνου (συνήθως στάδιο βραδέων κυμάτων) όταν πρέπει να αφυπνιστεί. Αυτό έχει ως συνέπεια μια ατελή αφύπνιση.

Το άτομο μπορεί να παραμένει στο κρεβάτι του και να παραμιλάει ή και να σηκωθεί και να αρχίσει να περιπλανάται και να κάνει οργανωμένες δραστηριότητες. Είναι σε σύγχυση και μπορεί να κάνει περίεργα πράγματα (πχ να ουρήσει στο πάτωμα). Έχει ανοιχτά μάτια, ακούει και μπορεί να διατηρήσει κάποιο διάλογο. Αν προσπαθήσει κάποιος να το ξυπνήσει αυτό συχνά είναι αδύνατο και μπορεί να γίνει  επιθετικό. Οι συγχυτικές αφυπνίσεις συμβαίνουν συνήθως τις πρώτες ώρες του νυχτερινού ύπνου, αν και μπορούν να συμβούν και σε μετέπειτα εγέρσεις από τον NREM ύπνο. Ο ασθενής δεν έχει γνώση του τι κάνει και δε μπορεί να ανακαλέσει γεγονότα. Μπορούν να συμβούν σε ηλικιωμένους κυρίως ασθενείς, ιδιαίτερα σε αυτούς που πάσχουν από άνοια ή λαμβάνουν κατασταλτικά φάρμακα. Συμβαίνουν επίσης συχνά σε παιδιά ιδιαίτερα όταν στερηθούν ύπνο.

Ο όρος υπνοβασία, αναφέρεται στην περιπλάνηση του ατόμου στο χώρο ενώ αυτό κοιμάται. Η συμπεριφορά του ατόμου μπορεί είτε να είναι ήρεμη ή ταραγμένη και βίαιη. Το κάθε επεισόδιο μπορεί να διαρκέσει από λεπτά έως και πάνω από ώρα. Τα μάτια του υπνοβάτη είναι ανοιχτά (περιγράφεται ως ένα κενό βλέμμα), αλλά οι προσπάθειες επικοινωνίας με τον υπνοβάτη είναι γενικά ανεπιτυχείς. Ο υπνοβάτης δεν ξυπνάει εύκολα. Όταν αυτό συμβεί είναι σε σύγχυση και μπορεί να αναπτύξει βίαιη συμπεριφορά απέναντι στο άτομο που προσπάθησε να τον ξυπνήσει, με μερική ή πλήρη αμνησία για το περιστατικό. Για τον λόγο αυτό θα πρέπει να μην γίνεται προσπάθεια αφύπνισης του ατόμου αλλά προσπάθεια ασφαλούς επιστροφής στο κρεβάτι χωρίς να ξυπνήσει. Οι συνέπειες της υπνοβασίας μπορεί να είναι σωματικές βλάβες στον υπνοβάτη ή σε άλλους (βία που σχετίζεται με τον ύπνο), κοινωνική αμηχανία και διαταραχή του ύπνου του παρακοιμώμενου. Παρατηρείται πιο συχνά κατά τη διάρκεια του πρώτου μισού της νύχτας στον NREM ύπνο. Μπορεί, ωστόσο, να συμβεί καθ ‘όλη τη διάρκεια του ύπνου σε ενήλικες.  Η διάγνωση γίνεται συνήθως από το ιστορικό και μόνο. Η υπνοβασία είναι πολύ συχνή στα παιδιά.

Νυχτερινός τρόμος
Αποτελείται από απότομες αφυπνίσεις με έντονο φόβο συνήθως στο πρώτο μισό της νύχτας. Τα άτομα μπορούν ξαφνικά να πεταχτούν από το κρεβάτι τους με μια δυνατή κραυγή. Υπάρχει λανθασμένη αντίληψη του περιβάλλοντος, σύγχυση, αμνησία για το επεισόδιο, έντονος φόβος (ταχυκαρδία, αυξημένη αρτηριακή πίεση, ταχύπνοια, διασταλμένες κόρες και άφθονη εφίδρωση), φώνηση ή ακράτεια ούρων. Τα άτομα που το εκδηλώνουν συνήθως δεν ανταποκρίνονται σε εξωτερικά ερεθίσματα και είναι δύσκολο να ξυπνήσουν. Ο νυχτερινός τρόμος είναι πιο συχνός  στα παιδιά μεταξύ 4 και 12 ετών.

Σεξουαλική συμπεριφορά που σχετίζεται με τον ύπνο (sexsomnia)
Οι πάσχοντες, άνδρες ή γυναίκες, εμφανίζουν μια σειρά από σεξουαλικές συμπεριφορές, όπως φώνηση, αυνανισμό (πιο συχνά οι γυναίκες), συνουσία (πιο συχνά οι άνδρες), με περιορισμένη επίγνωση κατά τη διάρκεια της πράξης, αδιαφορία για το εξωτερικό περιβάλλον και αμνησία του επεισοδίου. Αυτές οι εκδηλώσεις ενδέχεται να συμπεριλαμβάνουν συμπεριφορές που είναι ασυνήθιστες για το άτομο που τις εκδηλώνει ή διαφορετικές. Μπορεί να συμβεί σε συνδυασμό με άλλες διαταραχές ύπνου, όπως η υπνική άπνοια ή οι διαταραχές αφύπνισης.

Διαταραχή της συμπεριφοράς στον REM ύπνο (RBD)
Η διαταραχή της συμπεριφοράς στον REM ύπνο χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα επεισόδια εξωτερίκευσης του ονειρικού περιεχομένου (συχνά βίαιου ή δυσάρεστου). Δηλαδή ο ασθενής κάνει ότι βλέπει στο όνειρό του. Η διαταραχή χαρακτηρίζεται από κινητικότητα και ομιλία κατά τη διάρκεια του REM  ύπνου, όχι απαραίτητα κάθε νύχτα (εξαρτάται από τη βαρύτητα της διαταραχής). Η ομιλία είναι συνήθως οργισμένη, συχνά ακαταλαβίστικη με κραυγές και η συμπεριφορά μπορεί να είναι βίαιη με αποτέλεσμα τον αυτοτραυματισμό ή τον τραυματισμό του παρακοιμώμενου. Η αφύπνιση είναι εύκολη και οι πάσχοντες μπορούν να κάνουν λεπτομερή ανάκληση του ονείρου.

Η κατάσταση αυτή συμβαίνει αποκλειστικά στον REM ύπνο και σε άτομα ηλικίας συνήθως άνω των 50 ετών. Η συμπεριφορά του ατόμου με RBD όταν είναι σε εγρήγορση συνήθως δεν χαρακτηρίζεται από βιαιότητα.

Η διαταραχή αυτή μπορεί να συμβαίνει σε ασθενή με γνωστό νευρολογικό νόσημα, κυρίως νόσο Parkinson ή να είναι ιδιοπαθής, όπου το άτομο δεν έχει κανένα νευρολογικό νόσημα παρά μόνο την παραϋπνία αυτή. Παρόλα αυτά είναι γνωστό πως τα άτομα με  ιδιοπαθές RBD έχουν αυξημένες πιθανότητες να εκδηλώσουν στην πορεία  κάποια νευροεκφυλιστική πάθηση σε ποσοστό 35% εντός της 5ετίας, 73% εντός της δεκαετίας και 92% εντός 14ετίας από την εκδήλωση της διαταραχής της συμπεριφοράς του REM ύπνου.

Επαναλαμβανόμενη μεμονωμένη παράλυση στον ύπνο («μόρα»)
Η διαταραχή χαρακτηρίζεται από επεισόδια παροδικής αδυναμίας για κίνηση (κεφάλι, άκρα) και αίσθημα βάρους ή πίεσης στο θώρακα. Τα άτομα δεν μπορούν να μιλήσουν κατά τη διάρκεια αυτών των επεισοδίων. Η διαταραχή εμφανίζεται είτε κατά την μετάβαση από την εγρήγορση στον ύπνο είτε κατά την αφύπνιση από τον ύπνο (συνήθως από τον ύπνο RΕΜ). Τα επεισόδια αυτά υποχωρούν από μόνα τους μετά από μερικά δευτερόλεπτα και σπάνια διαρκούν πάνω από 1-2 λεπτά, αλλά συχνά προκαλούν έντονο άγχος, ιδίως όταν συμβαίνουν για πρώτη φορά. Η υποχώρηση της παράλυσης μπορεί να επιταχυνθεί μετά από άγγιγμα ή ήχο. Συνήθως υπάρχει πλήρης συνείδηση και ανάκληση του γεγονότος. Η διάκριση μεταξύ της εγρήγορσης και της ονειρικής κατάστασης από το άτομο στο οποίο συμβαίνει δεν είναι πάντα εύκολη ιδίως εάν υπάρχουν ψευδαισθήσεις (οπτικές, ακουστικές ή αφής) που σχετίζονται με την παράλυση. Οι παράγοντες προδιάθεσης περιλαμβάνουν τη στέρηση ύπνου, ακανόνιστες συνήθειες ύπνου (π.χ., εργασία σε βάρδιες), ύπτια θέση ύπνου, χρήση αγχολυτικών παραγόντων και ενδεχομένως άγχος.

Η υπνική παράλυση είναι παρούσα τυπικά στη ναρκοληψία, αλλά ο ασθενής εμφανίζει και έντονη υπνηλία και ανάλογα με τον τύπο της ναρκοληψίας, παρουσιάζει καταπληξία ή όχι.

Διαταραχή εφιάλτη
Οι εφιάλτες είναι δυσάρεστα και τρομακτικά όνειρα τα οποία συχνά περιλαμβάνουν απειλές για τη ζωή ή την ασφάλεια, συμβαίνουν κατά τη διάρκεια του ύπνου REM και συνήθως ξυπνούν αιφνίδια τον κοιμώμενο από τον ύπνο. Οι επαναλαμβανόμενοι εφιάλτες μπορούν να προκαλέσουν αϋπνία, αποφυγή ύπνου λόγω φόβου επανάληψης του επεισοδίου, υπερβολική υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας, άγχος.

Χρόνιοι εφιάλτες σε ενήλικες μπορεί να υπάρχουν σε άτομα με καρδιακές παθήσεις ή διαταραχή μετατραυματικού στρες και μετά από σοβαρά εγκαύματα. Στα παιδιά η συχνότητα εμφάνισης είναι 10-50% με ηλικία έναρξης 3 έως 6 ετών και κορύφωση της διαταραχής σε ηλικία 6 έως 10 ετών.

Σύνδρομο κεφαλής που εκρήγνυται
Χαρακτηρίζεται από έναν «ξαφνικό δυνατό θόρυβο» ή μια αίσθηση «έκρηξης» στο κεφάλι του ατόμου το οποίο ακολουθείται από ένα μυοκλονικό τράνταγμα. Οι ασθενείς μπορεί να είναι τρομοκρατημένοι/τρομαγμένοι από το γεγονός παρόλο που δεν υπάρχει πόνος και το επεισόδιο διαρκεί μερικά δευτερόλεπτα μόνο. Συμβαίνει κυρίως σε άτομα μεγαλύτερα των 50 ετών. Η συχνότητα των γεγονότων ποικίλλει σημαντικά μεταξύ των ατόμων και μπορεί να αυξηθεί με το άγχος ή την κούραση ενώ τείνει να μειωθεί με την πάροδο του χρόνου. Επίσης έχει αναφερθεί συσχέτιση μεταξύ του συνδρόμου και ημικρανίας, κεφαλαλγίας, αϋπνίας και ψυχιατρικών συμπτωμάτων.

Νυχτερινή ενούρηση
Η νυχτερινή ενούρηση χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενη ακούσια απώλεια ούρων κατά τη διάρκεια του ύπνου σε άτομα ηλικίας άνω των 5 ετών. Η ενούρηση μπορεί να συμβεί κατά τη διάρκεια οποιουδήποτε σταδίου ύπνου αν και τις περισσότερες φορές παρατηρείται τις πρώτες ώρες του νυχτερινού ύπνου. Η ενούρηση διακρίνεται σε πρωτοπαθή (όταν δεν έχει υπάρξει ποτέ πλήρης έλεγχος της λειτουργίας της κύστης) και δευτεροπαθής (όταν ξεκινά μετά από μια περίοδο εγκράτειας τουλάχιστον 6 μηνών).

Τα παιδιά με πρωτοπαθή ενούρηση έχουν συχνά θετικό οικογενειακό ιστορικό (αδέρφια ή γονείς). Η δευτεροπαθής ενούρηση αντιπροσωπεύει περίπου το 5-10 % των περιπτώσεων και μπορεί να συμβεί σε οποιαδήποτε ηλικία. Μπορεί να σχετίζεται με αυξημένη παραγωγή ούρων λόγω χρήσης διουρητικών, λήψη καφεΐνης, δυσλειτουργίας στην ικανότητα συγκέντρωσης ούρων (π.χ. Σακχαρώδης διαβήτης), λοίμωξη ουροποιητικού συστήματος, ψυχοκοινωνικοί στρεσογόνοι παράγοντες (π.χ. γέννηση αδελφού), κατάθλιψη, υπνική άπνοια, συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια, άνοια, επιληπτικές κρίσεις και χρόνια δυσκοιλιότητα.

Διαταραχή σχετιζόμενης με τον ύπνο κατανάλωσης φαγητού (Sleep Related Eating Disorder, SRED )
Χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα επεισόδια ακούσιας κατανάλωσης τροφίμων και ακατάλληλων ειδών διατροφής και λήψης υγρών κατά τη διάρκεια ατελούς αφύπνισης από τον NREM ύπνο και με μερική ανάκληση ή πλήρη αμνησία των επεισοδίων. Αλκοόλ συνήθως δεν λαμβάνεται.

Η διαταραχή αυτή μπορεί να είναι ιδιοπαθής αλλά συχνά σχετίζεται και με άλλες διαταραχές ύπνου κυρίως με υπνοβασία και λιγότερο με υπνική άπνοια, σύνδρομο ανήσυχων άκρων, περιοδικές κινήσεις των άκρων ή ναρκοληψία.

Η συμπεριφορά σχετίζεται με την κατανάλωση παράξενων ή ακατάλληλων ή επικίνδυνων ειδών διατροφής ή υγρών όπως κατεψυγμένο φαγητό, κατανάλωση κόκκων καφέ, κατανάλωση τροφής κατοικίδιων ζώων και επικίνδυνων συμπεριφορών κατά τη διάρκεια αναζήτησης ή προετοιμασίας της τροφής όπως πρόκληση πυρκαγιάς από αναμμένη εστία ή σκαρφάλωμα σε σκάλα. Ο βαθμός της πνευματικής διαύγειας και ανάκλησης της διατροφικής συμπεριφοράς ποικίλλει από την πλήρη αμνησία του επεισοδίου μέχρι την μερική εγρήγορση κατά τη διάρκεια του επεισοδίου αλλά με μειωμένο εκούσιο έλεγχο σε σχέση με την ημέρα. Τα άτομα αυτά εμφανίζουν συνήθως πρωινή ανορεξία και αν τα επεισόδια αυτά είναι συχνά μπορούν να οδηγήσουν σε ανεξήγητη αύξηση βάρους ή/και παχυσαρκία. Άλλες πιθανές συνέπειες της διαταραχής είναι η αϋπνία, η υπνηλία λόγω κατακερματισμού του ύπνου, οι τραυματισμοί, η δυσπεψία και η κοιλιακή διάταση. Η έναρξη της διαταραχής συνήθως γίνεται κατά τη διάρκεια της πρώιμης ενηλικίωσης.

Καταθρήνια
Χαρακτηρίζεται από βογγητό κατά τη διάρκεια της εκπνοής ενώ το άτομο κοιμάται. Οι εκφράσεις του προσώπου είναι ήρεμες και δε φαίνεται να σχετίζεται με κάποιο συναίσθημα. Ο παραγόμενος ήχος είναι αρκετά δυνατός και μπορεί να διαρκέσει από μερικά έως και πάνω από 40 δευτερόλεπτα. Τα βογγητά αυτά επαναλαμβάνονται συχνά (2min-1h) και πολλές φορές την ίδια νύχτα. Τα άτομα με καταθρήνια δεν έχουν συνείδηση του γεγονότος και το γνωρίζουν μόνο από αναφορές παρακοιμώμενων η άλλων ατόμων που κατοικούν στην ίδια οικία. Δεν σχετίζεται με κάποιο πρόβλημα στην αναπνοή και δεν υπάρχει καμία διαταραχή στην εγκεφαλική δραστηριότητα. Η φυσική εξέταση δεν δείχνει καμία αιτία. Ούτε φαίνεται να υπάρχει καμία σχέση με ψυχικές διαταραχές. Αναφορά ελαφρώς ανήσυχου ύπνου και μικρού βαθμού κόπωση μπορεί να αναφερθεί. Επίσης μια βραχνάδα στη φωνή ή πονόλαιμος μπορεί να εμφανιστεί το πρωί.

Υπνολαλία
Πρόκειται για μια κατάσταση κατά την οποία ο κοιμώμενος μιλάει ενώ κοιμάται και δεν έχει ανάμνηση του επεισοδίου την επόμενη ημέρα. Η υπνολαλία από μόνη της δεν θεωρείται ασθένεια. Μπορεί να συμβεί στον καθένα, φαίνεται όμως ότι το συναντάμε συχνότερα σε άνδρες και παιδιά ηλικίας 3-10 ετών παρά σε γυναίκες. Στην πλειοψηφία των περιπτώσεων περιλαμβάνει απλές δηλώσεις ή φράσεις χωρίς νόημα που διαρκούν μερικά δευτερόλεπτα. Τα επεισόδια ομιλίας κατά τον ύπνο συνήθως διαρκούν λιγότερο από 30sec αλλά μπορούν να συμβούν πολλές φορές κατά τη διάρκεια της νύχτας. Μπορεί να συμβεί σε οποιοδήποτε στάδιο του ύπνου. Επίσης μπορεί να συνδέεται με εφιάλτες. Αιτίες που μπορούν να προκαλέσουν υπνολαλία είναι: το stress, η κατάθλιψη, ο πυρετός, η στέρηση ύπνου και η κατανάλωση αλκοόλ ή/και ουσιών.

Δείτε επίσης